In de praktijk is er bij organisaties veel overlap van het vakgebied participatie met communicatie, omgevingsmanagement, gebiedsmanagement, opbouwwerk, beheer en projectmanagement.

Participatie is een relatief nieuw vakgebied, daarom zie je op participatiefuncties veel zij-instromers vanuit een van de andere vakgebieden waar een overlap mee is. Er is namelijk geen HBO- of WO-studie die opleidt tot participatieadviseur. Onze eigen leergang voor adviseur bewonersparticipatie is momenteel de meest uitgebreide opleiding op het gebied van participatie.

Het vakgebied participatie

Participatie is een vak dat bestaat uit elementen van de vakgebieden communicatie, omgevingsmanagement, gebiedsmanagement, opbouwwerk, beheer (openbare ruimte) en projectmanagement. Het is een relatief ‘nieuw’ vakgebied waardoor er op verschillende manieren invulling aan wordt gegeven.

Een participatieadviseur werkt primair van buiten naar binnen. Kort gezegd, gaat het om het betrekken van inwoners bij maatschappelijke opgaven, zodat zij kunnen deelnemen en bijdragen aan de veranderingen die eraan komen. Het gaat hierbij zowel om alle vormen van bewonersparticipatie als om overheidsparticipatie.

Participatie en communicatie

Waar participatie in de basis gaat om deelnemen, draait communicatie in de basis om het overbrengen van communicatieboodschappen. Natuurlijk is dat een zeer vereenvoudigde weergave van de praktijk, toch is dit wel wat in essentie het grote verschil bepaalt. Bij participatie staat de buitenwereld centraal: wat leeft er bij bewoners? Hoe kunnen we ze bereiken en mee laten doen? Communicatie is wat dat betreft breder en kijkt hoe er kan worden bijgedragen aan het organisatiedoel. Bij overheden hebben communicatieadviseurs daarnaast een signaalfunctie om de wereld van buiten naar binnen te halen en hebben ze een taak op het gebied van bestuurs- en organisatieadvisering.

Qua verschijningsvorm kunnen de verschillende uitgangspunten wél leiden tot dezelfde acties. Voor beide vakgebieden worden brieven verstuurd, posts op social media geplaatst, bijeenkomsten georganiseerd en gesprekken gevoerd. Alleen het doel van deze acties en de vervolgstappen verschillen.

Dat wetende is een communicatieadviseur dus niet meteen ook een participatieadviseur. Hiervoor zijn deels andere competenties nodig waarbij de rol van communicatieadviseur meer gericht is op de profilering en marketing van de organisatie in de samenleving. Communicatieadviseurs die zich bezighouden met participatie zie je actief bij zowel beleids- en projectparticipatie als bij uitvoeringsparticipatie.

Participatie en omgevingsmanagement

Bij omgevingsmanagement zie je tegenwoordig een overlap met bewonersparticipatie. In het verleden werd omgevingsmanagement vooral ingezet bij civieltechnische werken, waarbij de omgevingsmanager tijdens de uitvoering verantwoordelijk was voor de contacten met de direct omwonenden. Steeds vaker heeft de omgevingsmanager ook een taak op het gebied van vergunningenmanagement.

De rol van omgevingsmanager verschuift steeds verder naar voren in het planproces. Samen met de communicatieadviseur is de omgevingsmanager dan verantwoordelijk voor de participatie.

Grotere organisaties die zich bezighouden met gebiedsontwikkeling, zoals Rijkswaterstaat, ProRail, provincies, waterschappen, grote gemeenten, netwerkbeheerders en adviesbureaus hebben omgevingsmanagers in dienst. Net als bij de infrabedrijven zijn deze omgevingsmanagers op een projectmatige manier bezig met participatie. Zij zetten participatie in ten behoeve van het doel van het project. In deze functie is er dus vooral sprake van projectparticipatie en uitvoeringsparticipatie.

Participatie en gebiedsmanagement

Gemeenten, waterschappen, netwerkbeheerders en drinkwaterbedrijven werken deels gebiedsgericht en hebben hiervoor gebiedsmanagers in dienst. Deze functie bevindt zich op het snijvlak van binnen en buiten; de gebiedsmanager verbindt dus de buitenwereld en de organisatie met elkaar. Gebiedsmanagers kennen hun gebied en de inwoners daarvan door en door, hierdoor kunnen ze makkelijk mensen met elkaar verbinden. Dit wordt vaak ingezet ter ondersteuning van participatieprocessen.

In tegenstelling tot omgevingsmanagers zijn gebiedsmanagers niet gebonden aan projecten. Vaak hebben gebiedsmanagers een adviserende en verbindende rol bij beleids-, project- en uitvoeringsparticipatie.

Soms hebben gebiedsmanagers de taak om zelf een langetermijnvisie voor hun gebied op te stellen. Zij zijn dan initiatiefnemer van beleidsparticipatie en stappen in de rol van projectmanager zoals hieronder beschreven.

Gebiedsmanagers hebben regelmatig een rol bij overheidsparticipatie. Zij zijn diegenen die namens hun organisatie faciliterend en stimulerend optreden richting bewonersinitiatieven.

Participatie en opbouwwerk

Opbouwwerkers, zoals jongerenwerkers en buurtregisseurs, hebben een nauwe band met de bewoners en een uitgebreid netwerk in hun gebied. Hoewel zij niet in dienst van een overheidsorganisatie werken, wordt hun werkgever vaak voor 100 procent gesubsidieerd door de overheid. In het dagelijkse werk zijn er nauwe banden met gemeenteambtenaren die in het sociale domein werken en met gemeentelijke gebiedsmanagers.

Omdat opbouwwerkers zoveel contacten hebben, is het als initiatiefnemer van project- of uitvoeringsparticipatie handig om eens een bakkie te doen en zo meer te leren over de bewoners waarmee je te maken hebt. Grote kans dat een opbouwwerker al in een vroeg stadium kan aangeven wat de gevoeligheden zijn en waar quick wins te behalen zijn.

Een opbouwwerker heeft een stimulerende en faciliterende rol bij overheidsparticipatie. Hij helpt mensen die betrokken zijn bij een bewonersinitiatief, de weg te vinden in het netwerk van professionals en kent subsidiemogelijkheden.

Participatie en beheer

Beheer lijkt een vreemd vakgebied in dit rijtje. Toch is dat niet zo. Beheerders van de openbare ruimte zijn al jarenlang gewend om samen te werken met bewoners en om ruimte te bieden aan bewonersinitiatieven. Ze hebben daarbij een hele hands-on-houding. Verwacht van deze groep geen uitgebreid plan van aanpak, maar wel actie.

Bij beheerafdelingen heb je te maken met zowel ‘de mannen buiten’ als de regisseurs openbare ruimte die op strategisch en tactisch niveau werken. Zij zijn belangrijke sparringpartners bij participatieprocessen die de openbare ruimte raken. De beheerders kunnen tijdens participatieprocessen helpen om quick wins te realiseren en hebben een belangrijke rol bij uitvoeringsparticipatie en bij overheidsparticipatie. Daarnaast maken beheerders zelf beleid voor de openbare ruimte, maar dan stappen ze bij participatie in de rol van projectmanager die hieronder is beschreven.

Participatie en projectmanagement

Tot slot projectmanagement, waarbij projectmanagers integraal verantwoordelijk zijn voor het realiseren van het doel van hun project. Of dit nu de totstandkoming van nieuw beleid, een programma of een concreet project is. Projectmanagers hebben in hun werk te maken met beleids-, project- en/of uitvoeringsparticipatie. Zeker bij beleids- en projectparticipatie sturen zij sterk op de processen die nodig zijn en daarmee dus op het participatieproces.

Projectmanagers waren altijd al verantwoordelijk voor planning, financiën, kwaliteit, informatie en communicatie van hun project. Aan dit rijtje is met de komst van de Omgevingswet het vakgebied participatie toegevoegd.

Net als bij de andere verantwoordelijkheden laat een projectmanager zich voor participatie bijstaan door een participatieadviseur. Bij kleine projecten wordt dit meegenomen door de communicatieadviseur, maar zodra een project enige impact heeft op de omgeving is het raadzaam om aan het team een gespecialiseerde participatieadviseur toe te voegen.

Samengevat: participatie in relatie tot andere vakgebieden

De vakgebieden die met participatie te maken hebben in relatie tot de verschillende vormen van participatie waarmee zij het meest te maken hebben vanuit hun dagelijkse werk vind je op een rij in overstaand overzicht:

Bron en copyright afbeelding: Handboek bewonersparticipatie, inwoners betrekken bij maatschappelijke opgaven.

Meer lezen over participatie

Dit blog over participatie in relatie tot andere vakgebieden is een bewerking van een paragraaf uit hoofdstuk 2 uit het Handboek Bewonersparticipatie.

Ben je door het deze van dit blog benieuwd geworden naar ons handboek? Via onze website kun je het boek bestellen. Het is hét handboek dat elke professional die iets met bewonersparticipatie doet op het bureau of in de kast wil hebben. Met basistheorie, praktijk én verdieping en heel veel praktijkvoorbeelden.

Heb je hulp nodig bij participatie?

Via ons participatiebureau ParticipatieKracht verzorgen we zowel strategisch advies als participatiemanagement. Ook ontzorgen we met onafhankelijke gespreksleiding tijdens bewonersbijeenkomsten.

Wil je zelf beter worden in een goede voorbereiding en uitvoering van participatieprocessen? Neem dan eens een kijkje bij onze workshops en trainingen op open inschrijving (basis/verdieping) of kies samen met collega’s voor een incompany training op maat. We hebben meerdere trainingen verzorgd voor communicatieteams (zowel bij gemeenten als provincies) over rollen en taken van participatie- en communicatieadviseurs. Ook interesse hierin? Neem dan contact met ons op.